Aardgas of diesel, richtingenstrijd houdt aan

Wie is de schoonste van het land?

Decentrale overheden zetten steeds meer in op duurzaamheid. Ze maken zich sterk voor het terugdringen van de CO2-uitstoot en betere luchtkwaliteit in de binnensteden. Maar wat is het meest duurzaam voor het openbaar vervoer: aardgas of schone diesel? Nijmegen koos voor aardgas, Utrecht voor diesel.

Auteur Karin Broer

Wethouder Jan van der Meer moest in het najaar alle zeilen bijzetten in de gemeenteraad. Een raadslid vroeg zich af waarom de wethouder zo nodig moest doorzetten met zijn aardgasverhaal. “U wilt daar toch een parkeergarage, dan moet u nu voor aardgas stemmen”, antwoordde Van der Meer. Zijn redenering: met aardgasbussen haalt Nijmegen de luchtkwaliteitsdoelen en kunnen allerlei bouwprojecten doorgang vinden. Met diesel heb je die garantie niet. Zegt de wethouder. Uiteindelijk kreeg Van der Meer zijn zin. Stadsregio Arnhem Nijmegen schrijft voor de agglomeratie Nijmegen aardgas voor. 
Ook in Haaglanden was de luchtkwaliteit de belangrijkste reden om expliciet voor aardgas te kiezen. Maya Weirauch, beleidsmedewerker milieu van het stadsgewest: “We willen zo min mogelijk uitstoot. Als je kijkt naar de emissiecijfers dan scoort de aardgasbus gewoon beter, met name op de uitstoot van stikstofoxiden.”
Weirauch verwijst naar het onderzoek van TNO van mei 2008 waarbij zes aardgasbussen en drie dieselbussen werden vergeleken. Het ging om een vergelijking in een ‘praktijkcyclus’. De bussen werden daarbij op een rollerbank gezet en met remmen en gas geven werd het normale stadsgebruik nagebootst. Is aardgas schoner? Onderzoeker Gerrit Kadijk van TNO: “Dat is veel te simpel. Zowel aardgas- als dieselbussen van de diverse merken scoren verschillend.”
Uit het onderzoek blijkt dat aardgas niet per definitie schoner is, maar wel dat de beste aardgasbus uit het rijtje, de MAN Lions City, beter scoort dan de schoonste dieselbus: de Ambassador van VDL. Dat zit ‘m vooral in de uitstoot van stikstofoxiden (NOx), een mengsel van NO en NO2. Met name NO2 is schadelijk voor de luchtwegen en veroorzaakt verzuring van het milieu. De VDL-bus stoot 4,6 gram NOx uit per kilometer uit, MAN 1,2 gram. Voor specifiek NO2 is dat 1,8 gram versus 0,4 gram.
Als we naar CO2-uitstoot kijken – minder van belang voor de luchtkwaliteit in steden, maar wel voor het broeikaseffect – dan scoort de lichte VDL-dieselbus weer veel beter dan de minder efficiënte aardgasbus van MAN. TNO heeft ook een indicatieve berekening gemaakt op basis van de overstap naar biobrandstoffen en dan komt de aardgasbus op biogas er heel goed uit.

Factor drie schoner
Dankzij roetfilters en Euro-normen zijn ook dieselbussen de laatste jaren veel schoner geworden. De door TNO onderzochte bussen hebben allemaal de EEV-norm. De vraag is dan of de door TNO gesignaleerde verschillen tussen de bussen niet heel klein zijn. “Het maakt wel degelijk uit”, zegt Henk Nijhuis adviseur luchtkwaliteit van de gemeente Nijmegen. “In de Bloemenstraat bijvoorbeeld hebben we een probleem dat voornamelijk door bussen wordt veroorzaakt. Als we dan een bus kunnen kiezen die een factor drie beter scoort op NO2 dan doen we dat natuurlijk.”
Nijmegen wijst naar de problemen van Utrecht. Het Bestuur Regio Utrecht is uitgegaan van verkeerde getallen over de uitstoot van de nieuwe streekbussen EEV diesel. Het blijkt dat de uitstoot van NO2 niet 0,2 gram per kilometer is maar 1,8 gram. Volgens portefeuillehouder van BRU Tymon de Weger zijn het minieme verschillen. Maar actiegroep het Wijk C Komitee stelt dat de grenswaarden voor luchtkwaliteit worden overschreden, zodanig zelfs dat diverse bouwprojecten in de stad in gevaar komen.

Vervoerders kiezen diesel
De meeste overheden voelen er niets voor om aardgas of diesel voor te schrijven. Zij stellen de norm vast voor de uitstoot van bussen. De keuze van het type motor laten ze over aan de vervoerbedrijven (zie kader).
In Nijmegen wilde PvdA-raadslid Marc van Nijnatten weten waarom wethouder Van der Meer niet gewoon een norm in het programma van eisen opnam. “Dan wordt het diesel”, antwoordde Van der Meer, “want voor aardgas is een tankstation nodig. Als we dat gaan bouwen op het moment van gunning, is het niet gereed als er gereden moet worden.”
Een bijna praktische reden, maar er is meer. Weirauch van Haaglanden: “Als je een norm stelt, kies je voor een bestaande norm EEV of Euro 5. Dat is een wijd jasje. Alle bussen uit de TNO-test voldoen daaraan, maar de bus die wij krijgen stoot drie keer zo weinig NOx uit dan de dieselbus. Dat is van groot belang voor de luchtkwaliteit. Een vervoerder die kan kiezen tussen een dieselbus of aardgasbus zal altijd voor diesel kiezen. Dat is de techniek waar ze de meeste ervaring mee hebben. Dat kennen ze, ze hebben een tank in de remise, terwijl voor aardgas de hele infra nog moet worden aangelegd. Dus Van der Meer heeft gelijk: als je een norm stelt, krijg je diesel.”
Die redenering wordt bevestigd door Nico Venema, senior inkoper van Connexxion. “Wij richten ons natuurlijk naar de wensen van de opdrachtgever, maar als een aardgasbus en dieselbus allebei aan de EEV-norm voldoen, dan kiezen we voor de dieselbus. Het zijn qua uitstoot fractionele verschillen en de bussen blijven zo inzetbaar in een andere concessie. Een aardgasbus is altijd min of meer gelinkt aan de concessie waarvoor hij wordt aangeschaft.”

Aardgastankstation
Luchtkwaliteit is niet de reden om voor aardgas te kiezen op het groene frisse Ameland. Ameland wil graag een aardgastankstation op het eiland, maar dan moet er wel voldoende vraag zijn. Met de komst van aardgasbussen is het tankstation gegarandeerd. Friesland heeft ambities met ‘groene energie’. De provincie wil op termijn al het verkeer op duurzame energie laten lopen, waarvoor een infrastructuur nodig is voor alternatieve brandstoffen.
Sinds december rijdt Qbuzz in Zuidoost-Friesland. Het plan is om zeven bussen tussen Drachten en Leeuwarden op biogas te laten rijden van de vergister Bosmazate. Daarmee zorgt het openbaar vervoer ook in dit plan voor een gegarandeerde afname, en kan de vergister worden gebouwd.
De vraag is waarom niet alle Friese bussen op gas gaan rijden. Gedeputeerde Piet Adema: “Het geld voor het busvervoer is op de eerste plaats bedoeld om reizigers te vervoeren. Het verduurzamen, wat we heel graag willen, nemen we op als opties in het bestek. En we leggen er geld bij. Voor Ameland is eenmalig een extra budget van 181.000 euro beschikbaar.”

Goed voorbeeld
Ook de bussen in Midden-Zeeland rijden op aardgas en binnenkort op biogas. In de concessie was dat eveneens opgenomen als optie, met een extra vergoeding van 800.000 euro per jaar. Ferry Chervet, beleidsmedewerker verkeer en vervoer van de provincie: “Dat bedrag hebben we toen een aantal keer doorgerekend. We denken dat het realistisch is. De bussen zijn wat duurder en er zijn drie tankstations aangelegd. Wij willen als provincie voorop lopen met duurzaamheid, dan moet je zelf het goede voorbeeld geven.”
 
Biogas klimaatneutraal
Voor Haaglanden, maar ook voor Nijmegen, Friesland en Zeeland is een belangrijk argument om voor aardgas te kiezen de mogelijkheid om over te kunnen stappen op biogas. Met dit groene gas uit afval, mest of rioolslib is het mogelijk klimaatneutraal openbaar vervoer te laten rijden. Volgens Catrinus Jepma, hoogleraar energie en duurzaamheid in Groningen, is rijden op biogas de beste optie die nu voorhanden is. “Je kunt voor de komende twintig jaar niet beter scoren.” Daarna komen wat hem betreft elektrisch rijden en rijden op waterstof.
Maarten Steinbuch, hoogleraar regeltechniek en vervoeraandrijvingen aan de Technische Universiteit Eindhoven, ziet het anders. Hij hield eind oktober in NRC Handelsblad een pleidooi voor moderne schone dieselbussen. De strekking: moderne dieselbussen hebben bijna net zo weinig uitstoot als aardgas, ze zijn lichter en werken efficiënter en je hebt er geen dure aardgasinfrastructuur voor nodig. Voor de toekomst ziet hij veel meer in de hybride bus, waarbij een dieselmotor de stroom opwekt voor de elektrische aandrijving. De remenergie wordt dan hergebruikt.
Zo houdt de richtingenstrijd nog wel even aan.

Norm of brandstof

De 19 ov-autoriteiten stellen normen aan de bussen, of schrijven de brandstof voor.

Stadsregio Amsterdam
De norm is EEV en Euro 5. De stadsregio doet een proef met vier bussen waarvan een tweetal hybride brandstofcelbussen vanaf 2010 in Amsterdam gaat rijden.
Stadsregio Arnhem Nijmegen
Agglomeratie Nijmegen heeft aardgas voorgeschreven in het programma van eisen. Arnhem schrijft trolleybussen voor. De rest van concessie tenminste Euro 4 plus roetfilter.
Samenwerkingsverband Regio Eindhoven
Schrijft EEV-norm voor. De stadsregio gaat samen met Hermes twee bussen uitrusten met aardgasmotoren, voorzien van een speciale klep die de motor zuiniger maakt.
Stadsgewest Haaglanden
Schreef aardgas voor voor het streekvervoer. Vanaf 30 augustus zet Veolia aardgasbussen in.
Stadsregio Rotterdam
Stelt EEV-norm. De Stadsregio Rotterdam en de RET gaan experimenteren met twee gelede hybride dieselbussen van Mercedes.
Regio Twente
Concessie uit 2004, de norm is minstens Euro 3. Regio Twente doet een proef met twee hybride bussen in samenwerking met Vossloh Kiepe, de Universiteit Twente en DHV.
Bestuur Regio Utrecht
Voor de nieuwe streekbussen in de regio Utrecht schreef BRU een norm voor: EEV. Connexxion heeft gewonnen en rijdt nu met VDL Ambassador.
Provincie Friesland
Stelt normen die variëren naar gelang de leeftijd van de bussen. In de net toegekende concessie Waddeneilanden gaat Arriva met aardgasbussen op Ameland rijden. Dit was een optie in de aanbestedingsprocedure. Qbuzz rijdt in Zuidoost-Friesland. Zeven bussen tussen Drachten en Leeuwarden gaan op biogas rijden van de vergister Bosmazate.
Provincies Groningen en Drenthe
Voor de concessie Groningen-Drenthe, waarvoor nu het bestek klaarligt, is de norm EEV in stedelijk gebied en daarbuiten Euro 5. Ingroei in de loop van de concessie; er rijden ook nog Euro-3-bussen met roetfilter. Vervoerbedrijven wordt gevraagd met een optie voor rijden op aardgas en later biogas te komen. Als experiment rijden tien stadsbussen van Arriva op aardgas, via certificaten is dat biogas.
Provincie Overijssel
De norm voor de stadsdiensten wordt EEV. Als optie vraagt Overijssel aardgas en eventueel hybridetechniek.
Provincie Gelderland
In de huidige concessie (4 ŕ 5 jaar geleden opgesteld) is de norm Euro 4. Afgelopen jaren was er een provinciale subsidie voor roetfilters. Ook voor de komende aanbesteding komt er een norm, nog niet duidelijk is welke. De bussen van de Valleilijn (Ede–Wageningen) rijden op aardgas. In Apeldoorn gaat een hybride bus rijden met elektromotoren in de wielen.
Provincie Flevoland
Geen recente aanbestedingen. Het beleid is om een norm te stellen.
Provincie Utrecht
Stelt EEV-norm. Connexxion gaat rijden met EEV-dieselbussen.
Provincie Noord-Holland
Stelt norm die per regio verschilt. In de recente aanbesteding Noord-Holland Noord was de norm voor streekbussen Euro 3, voor stadsbussen EEV. In 2005 is voor de concessie Haarlem-IJmond EEV als optie gevraagd. Connexxion heeft toen gewonnen en rijdt nu met aardgasbussen. Dat was toen de enige mogelijkheid om de EEV-norm te halen.
Provincie Zuid-Holland
Bij de aanbesteding van de Hoeksche Waard is Euro 5 als norm gesteld, EEV was een wens. Connexxion gaat er rijden met een EEV-diesel-wagenpark. Zuid-Holland begint samen met Connexxion een proef met vier hybride bussen op de lijn Leiden–Alphen aan den Rijn–Gouda.
Provincie Zeeland
Voor de concessie Midden-Zeeland was de norm EEV, met als optie aardgas. Connexxion rijdt nu op aardgas, biogas komt later.
Provincie Noord-Brabant
De norm is EEV.
Provincie Limburg
In de concessie uit 2006 is de voorwaarde gesteld dat in 2011 alle voertuigen voldoen aan Euro 5.

De vijf proeven met hybride bussen en een met een aardgasbus zijn de zes projecten waarvoor staatssecretaris Huizinga 11,4 miljoen euro beschikbaar heeft gesteld.